Voortleven als voedzame compost​

Humaan composteren oftewel humusatie als opkomend ecologisch alternatief voor begraven en cremeren

Wat als je na dit leven voeding kunt zijn voor nieuw leven? En planten, bomen, micro-organismen en kleine diertjes gedijen dankzij jouw restanten? Als eerste plek ter wereld heeft de staat Washington in april 2019 humaan composteren toegestaan: het na de dood composteren van mensenlichamen tot vruchtbare humus voor eindeloze nieuwe levenscycli. Ook dichterbij in België wordt geëxperimenteerd met het natuurlijke alternatief voor begraven en cremeren. Ook de Nederlandse Gezondheidsraad heeft de methode onder de loep genomen. Wat houdt het in en wordt dit onze nieuwe eindbestemming?

Van alle levende wezens op aarde is de mens de enige die probeert te ontsnappen aan het ontbindingsproces. In de natuur is het namelijk onvermijdelijk: het dode lichaam ontbindt en wordt daarbij geholpen door bacteriën, schimmels, insecten, aasetende zoogdiertjes en vogels. Een bonte verzameling van leven die smakelijk profijt heeft van de dood, allemaal genietend van een eigen onderdeel van de dis, allemaal een nuttige rol.

Naast natuur is er cultuur. Om rituele, emotionele en hygiënische redenen kent de mensheid een lange begrafenis- en verbrandingstraditie. Met zoveel mensen op deze planeet is het immers maar beter dat er niet overal lijken open en bloot liggen te vergaan. Het zou ons ziek maken, dus we moesten er wel iets op bedenken. Onder de grond dus, of verbranden. Interessant is dat we in de loop van de geschiedenis in delen van de wereld de kist introduceerden. Feitelijk hebben we hiermee de natuur buitengesloten en het ontbindingsproces geblokkeerd. En interessant is ook dat het begraven zodanig diep gebeurt, namelijk six feet under waar amper bodemleven meer is, dat ons lichaam niet wordt opgenomen door de natuur.

Begraven en verbranden zijn wereldwijd de voornaamste vormen van lijkbezorging, maar zeker niet overal. Zo is het in de hooggebergten van Tibet, China en Iran vanwege de kou en het gebrek aan bomen een praktische noodzaak om het lichaam over te geven aan de natuur, en te laten opeten door aasgieren. Over deze sky burials schreef ik eerder dit stuk.

Maar terug naar humusatie: wat belooft dit dan voor alternatief te zijn?

deathtext

In België wordt momenteel geëxperimenteerd met humusatie. De initiatiefnemers beschrijven het als een gecontroleerd proces waarbij het lichaam van de overledene wordt verteerd dankzij de micro-organismen uit een compost van houtsnippers, waarbij de stoffelijke resten transformeren tot vruchtbare compostgrond. Composteren dus, zoals we met ons gft-afval doen. En zoals het bedoeld is in de natuur. De experimenten met humusatie in België vinden plaats in een beschermd openluchtlaboratorium. De overledene wordt gewikkeld in een lijkwade van een ecologisch afbreekbare stof, zonder kleding en sieraden. Het lichaam wordt geplaatst op een organisch bed van houtsnippers en bladeren, vermengd met klei, bruinkool, regenwater en compostculturen. Vervolgens wordt het lichaam bedekt met hetzelfde ecologische mengsel. Humusatie voltrekt zich dus boven de grond in plaats van onder, maar heeft als afscheidsritueel gelijkenissen met begraven. En de hoop vormt een ‘monument’ voor de overledene, waar eventueel bloemetjes bij geplant kunnen worden om het mooi en persoonlijk te maken.

humusation3
631186985_1280x720
Beelden afkomstig van Humusatie.be

Na ongeveer drie maanden is de hoop al sterk in omvang afgenomen, het vlees van het lichaam is namelijk verteerd door ontelbare micro-organismen en bodembacteriën. De eiwitten van het vlees zijn opgenomen door de natuurlijke polymeren van de cellulose uit het plantaardig materiaal en vormen humus. Wat verder is overgebleven, zijn de botten. Eventuele metalen prothesen en andere niet-biologisch afbreekbare materialen worden verwijderd. De botten worden gegranuleerd, net zoals bij crematie, en vervolgens weer vermengd met de hoop. Na negen maanden verder composteren zijn de stoffelijke resten omgevormd tot een gezonde en vruchtbare humus, rijk aan allerlei mineralen om bomen mee aan te planten en nieuw leven mee te voeden.

De familie van de overledene kan na ongeveer twaalf maanden de ‘supercompost’ ophalen. De presentatie is ongetwijfeld mooier, maar in feite een zak potgrond. Het kan worden gebruikt op eigen erf, bijvoorbeeld om een boom mee te planten ter nagedachtenis aan iemands leven, of om verarmde bodems in andere delen van de wereld meer voeding te geven.

recompose-olson-kundig-news-architecture-life-after-death-usa_dezeen_2364_col_4-852x1136
De toekomstige composteerfaciliteit in Washington, ontworpen door architectenbureau Olson Kundig

Ook in Seattle wordt geëxperimenteerd met humaan composteren. Sterker nog, in april 2019 heeft de staat Washington humusatie officieel gelegaliseerd als alternatief voor begraven en cremeren. Per 2021 zal dit in de praktijk worden gebracht. Initiatiefnemer Katrina Spade van het Recompose vertelt: “Our bodies are full of potential. We have nutrients in us and there’s no way we should be packed into a box that doesn’t let us go into the earth. Decay and decomposition are amazing processes we are terrified of because they might seem icky and scary — your body aging, your food rotting — but without those processes, we would not be alive.”

Geholpen door de crowd via Kickstarter is Spade (van huis uit architect) met haar team de faciliteit aan het ontwikkelen waar het moet gaan plaatsvinden. Anders dan in België, vindt het humusatieproces plaats in geïsoleerde individuele ronddraaiende cabines, eveneens voorzien van houtsnippers en allerlei compostculturen.

recompose-olson-kundig-news-architecture-life-after-death-usa_dezeen_2364_col_0-852x1136

Komt het naar Nederland?

Dat is de vraag. Inmiddels is humaan composteren dus in Washington gelegaliseerd, en die ontwikkelingen krijgen in Nederland volop aandacht. In België is het nog niet toegestaan, daar bevindt het zich nog in de experiment- en lobbyfase. In maart 2020 is in België een landgoed geopend om overleden huisdieren te kunnen composteren. In Nederland doet zich nu de interessante ontwikkeling voor dat de Wet op de Lijkbezorging wordt geactualiseerd. Over de toelaatbaarheid van andere vormen van begraven en cremeren bracht een commissie van de Gezondheidsraad op 25 mei een adviesrapport uit. Ten aanzien van humaan composteren concludeert de commissie ‘dat vooralsnog onvoldoende informatie beschikbaar is om humaan composteren te beoordelen aan de hand van de opgestelde voorwaarden van het beoordelingskader.’

Kortom, er moet wetenschappelijk onderzoek worden gedaan naar de methode. Dit is precies waar De Humusator (een initiatief van mij samen met designer Rosalie Bak) nu werk van maakt. Er zijn gesprekken gaande met het Amsterdam UMC om op wetenschappelijke testgrond onderzoek te doen naar de werking en veiligheid van humaan composteren. Intussen zijn er samenwerkingen begonnen met onder andere TU Delft rondom allerlei ontwerpvraagstukken. De projecten van de masterstudenten Industrial Design Engineering worden heel 2020 geëxposeerd bij Cube Design Museum.

Actualisatie Wet op de Lijkbezorging

Hoogstwaarschijnlijk gaat bij de huidige wetsactualisatie een andere vorm wel direct worden gelegaliseerd: alkalische hydrolyse. Alkalische hydrolyse, oftewel aquamatie, is het scheikundig oplossen van het lichaam in een bad van water en kaliumhydroxide. Hier is de afgelopen jaren al veel onderzoek naar gedaan en op basis hiervan gaf de Gezondheidsraad groen licht. Lees hier meer over deze methode.

 

Op de hoogte blijven van de ontwikkelingen rondom humaan composteren? Volg De Humusator op sociale media.